بولتن تحلیلی تحولات منطقه:
بولتن تحلیلی: مرکز اسناد و مطالعات راهبردی جمعیت دفاع از ملت فلسطین
سه شنبه 3 شهریور ماه 1405
الف- محور غزه و کرانه باختری
تداوم بنبست انسانی– سیاسی؛ مقاومت در برابر طرحهای خلعسلاح و مدیریت اداری
خلاصه رویداد:
بحران انسانی غزه با کمبود شدید آب، سوخت و سرپناه ادامه دارد و رژیم صهیونیستی بازسازی واقعی را متوقف کرده و هیچیک از بندهای آتشبس را اجرا نکرده است. در کرانه باختری، خشونت شهرکنشینان و محاصره روستاهایی مانند قُصرا، تشکیلات خودگردان را در وضعیت فرسایشی قرار داده و بخشی از مردم خواستار استعفای محمود عباس شدهاند.
تحلیل کلان:
- آمریکا با اولویتدهی به منافع انتخاباتی نتانیاهو، از فشار جدی بر تلآویو خودداری میکند.
- در نظرسنجیها ۵۴٪ حماس را پیروز جنگ میدانند که نشان از تغییر ذائقه سیاسی در کرانه در مقابل عباس دارد و بر «مقاومت» بهعنوان گزینه بدیل مشروعیتزا تأکید میکند.
۳- اعلام رسمی رژیم صهیونیستی درباره مالکیت زمین در کرانه، مفهوم «حاکمیت» فلسطینی را عملاً به چالش کشیده است. اقدامی که حتی همه قعطنامه های بین المللی را در باره کرانه باختری نقض می کند.
جمعبندی راهبردی:
سناریوی «مدیریت بحران بدون حل آن» تا انتخابات رژیم صهیونیستی تداوم خواهد داشت. برای جبهه مقاومت، کرانه به کانون دوم تنش تبدیل میشود که نیازمند راهبرد «مقاومت مردمی–سیاسی» همزمان با غزه است.
پرسش کلیدی:
آیا تشکیلات خودگردان توان بازتعریف نقش خود را در فضای جدید دارد یا به حاشیهرانی کامل محکوم است؟
ب: محور عراق
کشمکش بر سر حاکمیت و انحصار سلاح؛ عراق در چهارراه فشار آمریکا و نیاز به ایران
خلاصه رویداد:
سفر قالیباف به بغداد در نقش میانجیگر میان دولت و گروههای مقاومت دنبال شد.دولت عراق سه مطالبهاصلی دارد: انحصار قانونی سلاح، تنظیم روابط با گروههای نزدیک به ایران و مدیریت مناسبات با آمریکا.
تحلیل کلان:
- کاهش 10 درصدی صادرات نفت عراق بهدلیل بستهشدن تنگه هرمز و بلوکهشدن درآمدها در بانکهای آمریکا، دولت را در پرداخت حقوق درمانده و به سمت توافق با ایران برای عبور نفتکشها سوق داده است.
2- تهدید آمریکا به قطع واردات گاز از ایران، عراق را در دوگانه انتخاب «تحریم یا خاموشی» قرار داده است.
- بازداشت یکی از رهبران عشایر کرد توسط دولت اقلیم، میتواند به درگیریهای نظامی داخلی منجر شود.
جمعبندی راهبردی:
عراق در مسیر تبدیلشدن به میدان کشمکش نیابتی ایران و آمریکا قرار دارد؛ اما همزمان نیازمندیهای اقتصادی، دولت را به سمت تعامل با ایران سوق میدهد. موفقیت وساطت قالیباف به حفظ توافقات پنهان و مهار جریانهای مخالف در دولت بستگی دارد.
پرسش کلیدی:
آیا دولت عراق میتواند در بلندمدت میان «انحصار امنیتی» و «حفظ ثبات اجتماعی» توازن برقرار کند؟
ج: محور لبنان
گره گاهِ عقبنشینی اسرائیل و خلعسلاح حزبالله؛ شکنندهترین نقطه ترتیبات امنیتی
خلاصه رویداد:
اختلاف اصلی بر سر تقدم خروج اسرائیل یا خلعسلاح حزبالله باقی مانده است.دولت بیروت همزمان زیر فشار اسرائیل، آمریکا و فرانسه است.
تحلیل کلان:
- بنبست سهلایه: اختلاف بر سر تقدم تعهدات، تلاش دولت برای انحصار امنیتی و مقاومت حزبالله در برابر خلعسلاح بدون تضمین خروج اسرائیل.
۲- اسرائیل از خلعسلاح بهعنوان اهرم فشار برای تغییر معادلات جنوب لبنان استفاده میکند و ضعف دولت مرکزی را بزرگنمایی میکند.
جمعبندی راهبردی
جنوب لبنان کانون بیثباتی آتی خواهد بود و هر گونه تنش محدود میتواند به درگیری گستردهتر منجر شود. حفظ بازدارندگی حزبالله، تنها تضمینکننده خروج کامل اسرائیل ارزیابی میشود.
پرسش کلیدی:
آیا جامعه بینالمللی (بهویژه فرانسه) میتواند سازوکاری برای «خروج همزمان و پلکانی از بحران» تعریف کند که مورد پذیرش حزبالله باشد؟
د: محور سوریه
درگیری روایتهای اسرائیل و آمریکا و افزایش تنش با ترکیه
خلاصه رویداد:
حمله اسرائیل به پایگاه ابوالظهور (۱۸ اوت) با ادعای نگرانی از حضور ترکیه، با واکنش باراک (نماینده آمریکا) همراه شد که آن را تحریکآمیز و ناشی از ضعف هماهنگی دانست. وزیر خارجه سوریه در اقدامی انفعالی از احتمال مذاکرات امنیتی با اسرائیل (توقف حملات در برابر عقبنشینی تدریجی) خبر داد.
تحلیل کلان:
- اسرائیل بهدنبال تعریف سوریه بهعنوان «حیاتخلوت» خود و حذف هر بازیگر دیگر (بهویژه ترکیه) است.
- ترکیه که ۱۶ سال با حمایت از گروههای مخالف در سوریه سرمایهگذاری کرده، با بمباران ابوالظهور، رسماً با چالش مستقیم اسرائیل مواجه شده است.
۳- محاکمه شیخ حسون (مفتی سابق) به حبس ابد توسط دولت جدید، نشانهای از تغییر رویه قضایی–سیاسی و حذف نمادهای دوره اسد است، هرچند در کشورهای اهل سنت منطقه، فتوای مفتی تابع اراده حاکم و تبعیت از اولوالامر بوده است.
جمعبندی راهبردی:
سوریه به سمت یک معادله سهضلعی (ایران- ترکیه- اسرائیل) پیش میرود که در آن، ادغام قسد و مذاکره با اسرائیل دو روی یک سکه برای تثبیت دولت مرکزی است. الگوی «تسلیمپذیری جولانی» در محافل خبری محل نقد جدی است.
پرسش کلیدی:
آیا ترکیه میپذیرد که سرمایهگذاری ۱۶ساله خود در سوریه را در برابر فشار اسرائیل کنار بگذارد، یا وارد تقابل نظامی– دیپلماتیک با تلآویو میشود؟
ه- محور یمن
انتقال جنگ از خاک به دریا؛ بابالمندب به کانون ژئواکونومیک جدید تبدیل میشود
خلاصه رویداد:
حملات انصارالله یمن به بندر المخا (۱۷ اوت) عملیات های متعدد علیه مزدوران سعودی،جنگ را از جبهههای زمینی به نبرد بر سر کریدور بابالمندب و امنیت انرژی منتقل کرده است. حملات به نجران و تأسیسات آرامکو (۲۰ اوت) و سپس به ینبع عربستان، نشان از پیوند جبهه یمن با زیرساختهای حیاتی عربستان دارد.
تحلیل کلان:
- معادله ژئواکونومیک جدید: اختلال در هرمز، ارزش بابالمندب را دوچندان کرده و حوثیها را به بازیگری کلیدی در امنیت انرژی جهانی تبدیل نموده است.
- حضور پاکستان در پیمان سهجانبه با عربستان و ترکیه، نشان از بینالمللیشدن بحران یمن دارد.
۳- انصارالله امروز کنترل تنگه بابالمندب را در اختیار دارد و این نقطه را به اهرم فشار راهبردی تبدیل کرده است.
جمعبندی راهبردی:
یمن از یک بحران داخلی به یک معادله ژئواکونومیک جهانی ارتقاء یافته و هر گونه تنش در آن، بر قیمت انرژی و تجارت آسیا- اروپا تأثیر فوری خواهد گذاشت.عربستان در وضعیت انفعالی یا «واکنشگر» قرار دارد.
پرسش کلیدی:
آیا عربستان حاضر است برای تأمین امنیت بابالمندب، وارد مذاکرهای جامع با انصارالله (فراتر از آتشبس) شود یا به گزینه نظامی- امنیتی متوسل خواهد شد؟
و: محور ایران
پایان مهلت ۶۰ روزه؛ گذار از دیپلماسی به تقابل اقتصادی – هرمزی
خلاصه رویداد:
ترامپ با دستور توقف کامل گفتگو و تهدید به تشدید تحریمهای اولیه و ثانویه، جنگ را از مرحله دیپلماتیک به مبادله تهدیدات اقتصادی و نظامی منتقل کرد. او که در ۲۰۱۸ نیز وعده تسلیم ایران در دو ماه را داده بود، اکنون همان روایت را با ادعای همراهی کشورها تکرار میکند.سفر عاصم منیر (فرمانده ارتش پاکستان) و بوسعیدی (وزیر خارجه عمان) به ایران در روزهای اخیرکه با درخواست امریکا انجام شده است، نشان از تحرکات دیپلماتیک برای مهار تنش دارد.
تحلیل کلان:
- استراتژی ترامپ بر «فشار حداکثری بدون مذاکره» استوار است، اما اراده ایران بر «مقاومت فعال» و «گشودن مسیرهای جایگزین» متمرکز شده.
- سفر هم زمان مقامات پاکستان و عمان نشان میدهد که منطقه بهدنبال راههای پشتیبان برای جلوگیری از انفجار نظامی است.
- ژئواکونومیک هرمز، برگ برنده ایران در برابر تحریمهای ثانویه خواهد بود.
جمعبندی راهبردی:
دوره کنونی،«پنجره خطر» برای اشتباه محاسباتی دو طرف است.هر گونه تحرک نظامی محدود در خلیجفارس میتواند به سرعت به بحران منطقهای تبدیل شود. دیپلماسی پنهان عمان- پاکستان، تنها مسیر تنشزدایی باقی مانده است.
پرسش کلیدی:
آیا تهران بهدنبال«توافق موقت جدید» با سازوکارهای غیرمستقیم است یا رویارویی اقتصادی در تنگه هرمز را به صبر راهبردی ترجیح میدهد؟
ز: محور رژیم صهیونیستی
رکورد بودجه نظامی، فروپاشی اعتماد عمومی و انتخابات؛ جنگهای فرسایشی
خلاصه رویداد:
بودجه نظامی اسرائیل به ۶۲ میلیارد دلار افزایش یافته است. نظرسنجیها نشان میدهد که بلوک مخالف با ۵۷ کرسی در برابر ۴۸ کرسی ائتلاف نتانیاهو در نظر سنجی ها پیشتاز است و آیزنکوت با ۴۹٪ از نتانیاهو (۳۸٪) جلوتر است. اعتماد عمومی به دولت تنها ۲۵٪ است.
تحلیل کلان:
- تشدید تجاوزات در غزه، لبنان و سوریه، تلاشی برای «ساخت پیروزی نمایشی» پیش از انتخابات ۵ آبان ارزیابی میشود.
- افول اعتماد به نهادهای سیاسی در برابر بقای اعتماد به نهادهای نظامی- امنیتی، نشان از تغییر الگوی مشروعیت در جامعه اسرائیل دارد.
- منبع ارشد نظامی اسرائیل به توان پایینتر نسبت به آمریکا در جنگ با ایران اذعان کرده که بازدارندگی روانی را تضعیف میکند.
جمعبندی راهبردی:
پیروزی احتمالی آیزنکوت (در صورت تکرار نتایج نظرسنجیها) میتواند به تغییر در رویکرد کلان امنیتی- سیاسی اسرائیل منجر شود؛ اما در کوتاهمدت، نتانیاهو «جنگ فرسایشی» را برای بقای سیاسی خود دنبال خواهد کرد. جبهه مقاومت باید برای موج جدید تنشهای انتخاباتی آماده باشد.
پرسش کلیدی:
آیا نتانیاهو دست به «ماجراجویی نظامی بزرگ» (مانند حمله گسترده به لبنان یا ایران) پیش از انتخابات خواهد زد تا معادله پیروزی را به نفع خود تغییر دهد؟
جمعبندی نهایی و افق راهبردی
- الگوی کلی منطقه: همزمانی بحرانها در غزه، لبنان، سوریه، عراق و یمن، یک «شبکه تنشهای بههمپیوسته» ساخته که هر گونه تحرک در یک نقطه، بر نقاط دیگر اثر فوری میگذارد.
- نقاط گرهگاه: سه مسئله کلیدی – خلعسلاح در عراق و لبنان، کنترل بابالمندب و هرمز، و انتخابات اسرائیل – تعیینکننده هندسه جدید قدرت در غرب آسیا خواهند بود.
- توصیه راهبردی: جبهه مقاومت، با «صبر راهبردی» همراه با «دیپلماسی فعال» (بهویژه از مسیر عمان، پاکستان و عراق) میتواند از تبدیل تهدیدها به جنگ تمامعیار جلوگیری کند؛ همزمان، تقویت محور اقتصادی– انرژی (نفت، گاز، کریدورها) برگ برنده اصلی در برابر تحریمهای حداکثری خواهد بود.
